Wat echt telt, zijn de dingen die niet telbaar zijn (en zo zijn er ontelbaar veel)

Sommige zelfstandige naamwoorden zijn telbaar, andere niet. Aan die grammaticale bijzonderheid denk ik bijna elke dag. Als je ooit leraar Engels bent geweest, dan kun je bijna niet anders. Het is een taalkundige valkuil waar Nederlandstaligen intuïtief in trappen: voor het Nederlandse ‘minder’ gebruik je in het Engels ‘less’ bij niet-telbare woorden, maar ‘fewer’ bij telbare. Less hate dus. Maar fewer bombs. Ik weet wat u denkt: chill! Grammatica is geen kwestie van levensbelang. Nou.

Eergisteren modereerde ik een panelgesprek op een overlegdag waar bijna tweehonderd kunstenorganisaties vertegenwoordigd waren. Van podiumkunsten tot architectuur, van muziek tot games. Het thema van de dag was de maatschappelijke impact van kunst. Het startpunt van het gesprek was een tool ontwikkeld om die impact in kaart te brengen: het Creatures Framework. Een van de trekkers van dat project is Joost Vervoort, professor ‘transformatieve verbeelding’ — een functietitel als een gedicht. In zijn keynote vertelde hij hoe hij en zijn collega’s aanvankelijk geprobeerd hadden om de impact van kunst te vangen in cijfers, met indicatoren en meetmodellen. Maar dat werkte niet. Hoe verfijnd ook de parameters, ze zouden altijd naast de kern grijpen.

Want wanneer is een kunstwerk impactvol? Als het honderdduizend bezoekers trekt? Vijf sterren krijgt? Na duizend vermeldingen op de sociale media? Zodra het een miljoen of meer kost? Of betekent impact iets in gang zetten? Kunst die leidt tot een parlementaire vraag, een nieuwe protestbeweging, een gedurfd wetsvoorstel? Misschien moet kunst vooral sociale codes herijken, normen en waarden bevragen en doen verschuiven. Of mensen gewoon een nieuwe, verrassende kijk op dingen bieden. Maar hoe meet je dat?

Vervoort en zijn collega’s gooiden het dan maar over een andere boeg. In plaats van cijfergerichte indicatoren formuleerden ze negen manieren waarop kunst dingen kan veranderen. Negen manieren dus om over de impact van kunst te praten. Dat vergt meer moeite: iets ten gronde bespreken in plaats van er een cijfer op te plakken. En het klinkt minder wetenschappelijk. Maar het is menselijker. En eerlijker.

Het blijft een levensnoodzakelijk besef: dat we dingen misschien niet altijd moeten willen meten, maar ze ook kunnen proberen te beschrijven. Erover in gesprek gaan. Geen kwantificatie, maar nuance. Geen tabellen, maar taal. We leven in een wereld die bezeten is door telbaarheid. Efficiëntie, bereik, opbrengst. Meten is weten. Registreren is beheersen.

We verwarren telbaarheid met waarde. Hoe kwantificeer je iets als vriendschap of troost? Plak eens een prijs op de zorg voor een zieke naaste. Liefde en rechtvaardigheid zijn geen optelsommen. Echte waarde valt zelden in een cijfer te vangen. Misschien zijn de belangrijkste dingen in het leven juist zo waardevol omdát ze niet telbaar zijn. Want het probleem met telbare dingen is net dat: je begint ze te tellen. En met wiskunde komen sommen en vergelijkingen. En met vergelijkingen winnaars en verliezers.

Een nulsomspel is een spel waarbij winst voor de ene altijd een even groot verlies inhoudt voor de andere. Als de ene er beter van wordt, gaat dat ten koste van de ander. Dat gedachtegoed wordt meer dan ooit tevoren verheven tot wereldbeeld, aangedreven door de levensvisie van de Trumps en Netanyahu's van deze wereld. Een visie die uitgaat van winners en losers, waarbij alles een strijd is en niets goed kan zijn voor iedereen.

© Leo Reynolds

Dat is niet de enige manier om naar de wereld te kijken. De internationale orde na de Tweede Wereldoorlog is net gestoeld op het tegenovergestelde idee: we worden er allemáál beter van als we samenwerken. Als we de zwakkeren vooruithelpen, komt dat iederéén ten goede. Internationale samenwerking en handel, het internationale recht – dat zijn geen nulsomspelen. Het zijn investeringen in gedeelde vooruitgang. Win-wins.

Bij dat pleidooi voor niet-telbaarheid moet ik terugdenken aan een interview dat ik onlangs hoorde met de voormalige diplomate Berber van der Woude. Ze wees op het verschil tussen belangen en rechtvaardigheid. Belangen kunnen botsen en moeten dus “verdedigd worden”, zoals dat dan eufemistisch heet. Rechtvaardigheid is iets van een heel andere aard. Het is misschien minder makkelijk af te vinken, maar het is eerlijker. Universeler. Geen taart die verdeeld moet worden, maar een ruimte die groter wordt naarmate er meer mensen in passen. Als iets voor mij rechtvaardig is, is het dat in principe ook voor jou.

Een belangrijke eigenschap van niet-telbare zelfstandige naamwoorden is dat ze geen meervoudsvorm hebben. Troost. Kunst. Rechtvaardigheid. Wat we het moeilijkst kunnen tellen, is vaak het meest van tel.

Verschenen in De Standaard op 26 juni 2025