Integratie werkt in twee richtingen: ook wij moeten ons aanpassen aan nieuwkomers. Maar hoe ver ga je daarin?

Met een bevoogdend glimlachje en Jezus op haar schoot kijkt de Maagd Maria ons aan. Het beeld is een replica, vertelt de gids. De echte Sedes sapientiae staat niet hier, op de tweede verdieping van de Leuvense universiteitsbibliotheek, maar in de Sint-Pieterskerk. Dat houten genadebeeld is bijna net zo oud als de universiteit zelf, die dit jaar haar 600ste verjaardag viert. Het is in het kader van die verjaardag dat we hier zijn. Straks mag ik een avond hosten met getuigenissen en een panelgesprek over inclusie aan de universiteit. Maar eerst krijgen we een korte rondleiding door de expo Routes naar kennis, die terugblikt op zes eeuwen KU Leuven.

Een van de hoofdstukken van de expo gaat over de drempels en obstakels die er door de eeuwen heen zijn geweest voor studenten en anderen. Het voelt bijna als een biecht: de universiteit die de eigen tekortkomingen netjes in kijkkasten legt. Mooi dat daar een heel hoofdstuk aan gewijd is, want het is belangrijk. Het doet je weer eens stilstaan bij hoe (traag?) maatschappelijke en sociale ontwikkelingen gaan. Ik lees dat vrouwen pas vanaf 1880 welkom waren aan de universiteiten van Gent, Brussel en Luik. Om te mogen starten aan de KU Leuven moesten ze zelfs nog tot 1920 wachten. “De Belgische bisschoppen, die de universiteit aanstuurden, vreesden dat vrouwen met een universitair diploma hun rol als moeder en echtgenote zouden verwaarlozen.”

Er waren nog andere obstakels. Was je niet katholiek of wit, had je een fysieke beperking of paste je op een andere manier niet in het plaatje, dan bleef de poort lange tijd op slot. Ook taal was een barrière: wie geen Latijn kende, kon destijds de lessen niet volgen. Tegelijk waren er al sinds de oprichting van de universiteit in 1425 sociale maatregelen. Zo hing het inschrijvingsgeld af van je financiële situatie. Was je een ‘dives’ (rijke student) of ‘nobilis’ (student van adel) dan moest je de volle pot betalen, maar als ‘pauper’ (arme student) was je vrijgesteld. Die categorisering werd bij je naam geschreven in de inschrijflijsten.

Een van de belangrijkste obstakels die ons hoger onderwijs vandaag nog kent, is de etnische kloof. Studenten met een migratieachtergrond zijn ondervertegenwoordigd en presteren slechter. Ze voelen zich gemiddeld minder goed in hun vel. Onderzoek heeft aangetoond dat een van de beste remedies daarvoor is erop toe te zien dat studenten zich thuisvoelen. Stigma’s en stereotyperingen werken zo’n sense of belonging tegen. Als studenten zichzelf herkennen in proffen of in medestudenten, gaan ze zich meer thuisvoelen. Dat is ook zo wanneer ze het gevoel hebben dat ze hun culturele eigenheid kunnen uitdragen.

Hier vallen ongetwijfeld parallellen te trekken met de bredere thema’s van migratie en integratie. Wie zich welkom voelt, presteert beter, leeft beter. Daarom wordt vaak gehamerd op het belang van integratie “in twee richtingen”. Niet de assimilatie die we vroeger verwachtten van nieuwkomers, waarbij ze hun culturele eigenheid volledig moeten achterlaten en zo Vlaams mogelijk worden. Ook wij moeten ons voor een deel aanpassen aan de nieuwkomers, op zijn minst mentaal. Ik onderschrijf die visie in de kern. Maar hoe ver ga je daarin? Wat doe je als waarden botsen met andere waarden of met maatschappelijke ontwikkelingen?

Deze week werd nog eens duidelijk dat er ook grenzen zijn die we daarin moeten bewaken. Een studentenvereniging aan de UAntwerpen wilde mannen en vrouwen gescheiden laten zitten voor een geplande lezing. Dat gaat in tegen het diversiteitsbeleid van de universiteit. Zeer terecht, als er geen acceptabele reden is voor een gescheiden publiek.

Dagelijks zijn er zo honderden voorbeelden van botsende of schurende waarden. Wat het lastig maakt, is dat die in de meeste gevallen niet zo eenduidig zijn. Neem het aparte zwemuur voor vrouwen dat het zwembad bij mij om de hoek in de Antwerpse Seefhoek twee keer per week houdt. Veel (maar niet uitsluitend) moslima’s maken daar dankbaar gebruik van. Maar moeten we dat willen? Complex, want er speelt meer mee dan religie of cultuur alleen: dat vrouwen zich dan veiliger voelen, bijvoorbeeld. Van women-only fitnesscentra kijkt nog amper iemand op.

© Eric Baker

De expo in de Leuvense universiteitsbibliotheek eindigt met een gelijkaardige, prikkelende vraag: hoe verbind je 600 jaar traditie met de toekomst? Het is een vraag die we ons als steeds evoluerende samenleving ook voortdurend stellen en moeten stellen. Met een antwoord dat nooit zwart-wit zal zijn. Want maatschappelijke waarden kun je niet becijferen. Samenleven is geen wiskundige formule.

De Sedes sapientiae, de zetel der wijsheid, met de Maagd Maria met Jezus op haar schoot, siert sinds 1909 het universitaire zegel van de KU Leuven. In augustus van dit jaar werd Severine Vermeire de eerste vrouwelijke rector van de universiteit.

Verschenen in De Standaard op 11 december 2025