In de strijd om de waarheid worden nu journalisten geviseerd

Tijdens de protesten in Los Angeles tegen de extreme immigratiemaatregelen van president Donald Trump brengt de Australische reporter Lauren Tomasi live verslag uit. Ze staat op een kruispunt waar de oproerbrigade van de politie van de stad, de LAPD, verzameld is, de wapens in de aanslag. Tomasi spreekt de kijker toe: “Het gaat hier snel van kwaad naar erger. De politie is te paard uitgerukt.” Terwijl ze praat, zwenkt de camera even opzij. In de achtergrond is te zien hoe een van de agenten even haar richting uitkijkt. “Ze schieten met rubberkogels naar demonstranten en drijven hen door het hart van de stad weg”, vervolgt Tomasi. Kort daarna, schijnbaar vanuit het niets, richt de agent in de achtergrond zijn wapen op haar en schiet. De rubberen kogel treft Tomasi in de kuit.

Nergens is bloed of andere lichamelijke gruwel te zien. Toch zijn de beelden ijzingwekkend. Dat komt door wat ze symboliseren. Na de feiten kwam het Australische ministerie van Buitenlandse Zaken met een statement om te onderstrepen dat alle journalisten veilig hun werk zouden moeten kunnen doen. Er werd uitleg gevraagd aan de Amerikanen. De baas van de LAPD liet weten dat het voorval zorgwekkend is en dat de zaak wordt onderzocht. Eerder was ook een Britse fotojournalist door een rubberkogel geraakt. Hij had een spoedoperatie nodig.

Tomasi gaf een reactie voor haar eigen nieuwszender 9 News. Ze benadrukte dat er geen demonstranten in de buurt waren, ze stond samen met haar cameraman bij andere persmensen. Bovendien volgde ze alle instructies van de LAPD op. Toch besloot de agent op haar te schieten. Desondanks lijkt Tomasi het incident enigszins te relativeren. Een journalist hoort niet het onderwerp van het verhaal te zijn, zegt ze.

Misschien wordt het maar eens tijd dat journalisten dat wél zijn. Het is een bekend gezegde dat de waarheid het eerste slachtoffer van een oorlog is. We zien dat nu gebeuren in Rusland, waar het Kremlin er alles aan doet om de realiteit te verdraaien. Aan de Oekraïense kant is er uiteraard ook sprake van framing. Of dat dan minder problematisch is gezien de situatie, is een vraag voor moraalfilosofen (maar het antwoord is ja). Ook in de Soedanese burgeroorlog die op dit moment woedt, wordt op de sociale media gretig om de waarheid gestreden. Dat gaat van de verdoken blokkering van regimekritische posts tot actieve desinformatiecampagnes van rebellengroepen.

En dan is er nog Israël. Het is intussen bewezen dat het Israëlische leger de waarheid op een misdadige manier durft te verwringen. De moord op vijftien hulpverleners in Gaza eind maart werd eerst nog weggezet als een jammerlijke vergissing, waarbij Israël initieel zelfs beweerde dat de slachtoffers niet als hulpverleners te herkennen waren en zich gevaarlijk gedroegen. Pas toen er beelden opdoken die dat pertinent ontkrachtten, moest Israël toegeven dat het gelogen had. In Gaza zijn sinds de aanslag van Hamas en het begin van de oorlog op 7 oktober al minstens 180 journalisten gedood. Dat maakt deze genocide het dodelijkste conflict voor persmensen ooit.

© Eric Huybrechts

Toen ik jonger was, werkte ik voor Journalismfund Europe. Dat is een nobele vzw die onderzoeksjournalistiek stimuleert en die onder andere het Vlaamse Fonds Pascal Decroos onder haar vleugels heeft. Dat stimuleren doet ze bijvoorbeeld door beurzenprogramma’s op te zetten. Cruciaal is dat het om onafhankelijke journalistiek gaat. ‘Onafhankelijk’ werd in het begin misschien iets meer geïnterpreteerd als commercieel onafhankelijk. Natuurlijk was ook politieke onafhankelijkheid een voorwaarde, maar dat leek bijna per definitie het geval, althans voor mij. Zeker voor de beurzenprogramma’s hier bij ons en in andere westerse democratieën. Pas toen de beurzenprogramma’s voor journalisten in Afrikaanse en Aziatische landen er kwamen, werd het gevaar van overheidspropaganda iets waar ik concreter over nadacht.

Wat een heerlijk jeugdige naïviteit. Want zoals die rubberkogel tegen het been van Tomasi nog eens duidelijk maakt: zelfs in democratieën is de waarheid niet per definitie veilig. Kwaadwillige regimes zullen altijd een eigen propagandasysteem opzetten, ook in een democratie.

Wat dat betreft, was er vorige week nog een ander symbolisch moment dat de orwelliaanse politiek van Donald Trump, vol fake news en alternative facts, perfect capteerde. Het kwam er tijdens het kinderachtige online moddergevecht tussen Trump en Elon Musk. Op het hoogtepunt van de ruzie was er volgens enkele online nieuwskanalen zoveel verkeer naar Trumps socialemediaplatform Truth Social dat de website niet fatsoenlijk laadde. Wie op dat moment naar Trumps profiel ging, zo gaat het verhaal, kreeg onder de profielfoto van de president niet de gewoonlijke oplijsting te zien van al zijn ‘Truths’, zoals de posts op het platform genoemd worden. In plaats daarvan verscheen in het midden van het scherm de boodschap “No Truths”. En daaronder: “Zodra deze gebruiker Waarheden brengt, zul je ze hier zien staan.” Even veelzeggend als dystopisch.

Verschenen in De Standaard op 12 juni 2025