Chauvinisme, daar hebben de Fransen wel kaas van gegeten

© Barney Moss

Vanaf de jaren 1820 gingen in Frankrijk verhalen rond over een soldaat uit het leger van Napoleon. Nicolas Chauvin, een man uit Rochefort, had zich rond 1800 op achttienjarige leeftijd aangesloten bij de Franse strijdkrachten. Tijdens zijn dienstjaren was hij drie vingers en zelfs een stuk van zijn schedel kwijtgeraakt. De vele verwondingen die hij had opgelopen, waren zo erg dat hij verder door het leven moest als kreupele. Toch bleef hij Napoleon blindelings steunen. Van zijn naam werd het woord chauvinisme afgeleid.

Die verhalen waren voor alle duidelijkheid fictie. Nicolas Chauvin heeft nooit bestaan. Hij was een personage in teksten en theaterstukken, opgevoerd als lamentabel symbool voor overdreven toewijding aan vorst en vaderland. Het personage Chauvin ontstond weliswaar pas na de napoleontische periode. Maar in elk geval betekent het dus wel dat er, geloof het of niet, zelfs voor de Fransen zoiets bestaat als te veel patriottisme. Dat chauvinisme naïef of zelfs gevaarlijk kan zijn.

De afgelopen week was Frankrijk in de ban van de kaasrel. Dierenrechten- en milieuactivist Pierre Rigaux had op de nationale radio de vraag gesteld of het kleine genot van een hap Comté wel alle milieuschade en het dierenleed die erbij komen kijken waard is. Dat zit zo. Comtékaas heeft een label van beschermd oorsprongsproduct, wat betekent dat hij, net zoals champagne, alleen in een bepaalde regio geproduceerd mag worden. De Jura, in dit geval. Maar doordat de kaas zo populair is geworden, is de productie ook stevig opgeschroefd. De intensievere bemesting en extra afvalstoffen zouden een nefast effect hebben op de waterkwaliteit in de Jura. En de koeien die de melk moeten leveren, worden er ook niet vrolijk van.

Zoals geheel te voorspellen was, zat meteen het hele land op z’n paard. Er kwam een hashtag van, #TouchePasAuComté, en dan weet je dat het menens is. De uitspraak van Rigaux leende zich dan ook perfect tot politisering. Ter rechterzijde vielen uiteraard de woorden ‘identiteit’ en ‘ideologie’. Ook evergreen ‘nationale trots’ passeerde de revue. Ter linkerzijde probeerde men zich krampachtig van Rigaux te distantiëren, zonder zijn onderliggende boodschap helemaal weg te wuiven. Het ging zo ver dat de nationaal secretaris van de groenen zich zondag in de Franse versie van De zevende dag wilde komen verantwoorden. Live op televisie at ze een stuk Comté om te benadrukken dat de ecologisten niét tegen kaas zijn – en die act was heus niet uitsluitend ludiek bedoeld.

Rigaux wist natuurlijk dat zijn uitspraak stof zou doen opwaaien. Hij wilde aandacht vragen voor de impact van grootschalige en te zwak gereguleerde industriële landbouw en veeteelt. Dat Comté mede door het speciale label net een product is waarvoor best strenge productieregels gelden, was even bijzaak. Controverse werkt nu eenmaal. En niets zo controversieel als raken aan de identiteit van een volk, hoe mondain die identiteit ook beleefd wordt.

Want hilarisch is het allemaal wel. Nationale verontwaardiging over een aanval op kaas. Hoe Frans wil je het hebben? Straks houden ze een kruistocht voor de croissant, gaan ze de barricades op voor de baguette. Dat laatste gebeurde vorige week óók bijna. Een studie had aangetoond dat zes op de tien Franse huishoudens elke dag oud brood weggooien, wat zou neerkomen op 150.000 ton verspild brood per jaar. Als oplossing werd er geopperd om baguettes voortaan kleiner te maken. Met dus ook weer een tegenreactie tot gevolg. In dit geval scheen de strategische insteek van de communicatie wel duidelijk door. Die ‘studie’ was er namelijk een van de app Too good to go, die, jawel, voedselverspilling wil tegengaan.

Voedselverspilling terugdringen, milieuverontreiniging bestrijden, dierenleed aankaarten. Het zijn nobele doelen. Inspelen op chauvinisme om die doelen te bereiken, zou je slimme marketing kunnen noemen. Maar het is ook een gevaarlijk spelletje. Want als je de controverse aanjaagt, kan slimme marketing snel omslaan in onbedoeld politiseren. Of, voor de cynicus, tactisch polariseren. Vaderlandsliefde en nationale trots zijn mooi, en het is waar dat wij Vlamingen er soms wel wat meer van zouden mogen hebben. Maar chauvinisme is licht ontvlambaar. Het laat zich al te makkelijk uitbuiten. Er komen Twitterrellen en polarisatie van. Als we niet opletten zelfs genocides.

Er was een tijd dat ik dacht dat het maatschappelijke debat op gang brengen altijd een goede zaak was. Maar misschien is de tijd gekomen om toe te geven dat er genoeg maatschappelijke debatten aan de gang zijn. Er hoeven er even heus geen meer bij te komen.

Verschenen in De Standaard op 22 mei 2025